Doğu Akdeniz’deki Çerkesler

ÖNSÖZ


“Hürriyet bazen kendi dilinde şarkı söylemektir”
(Hürriyet Gazetesi, 26 Eylül 2004)

Yukarıda bahsi geçen ilanı duvar afişlerinde ve gazetede ilk gördüğümde çok heyecanlanmış aynı zamanda da çok üzülmüştüm. Heyecanlanmıştım çünkü, yaşadığım ülkenin demokratikleşme sürecinde geldiği zirveyi görebiliyordum. Üzülmüştüm çünkü, bazı diller için çok geç kalınmıştı. Bazıları için ise kalınmak üzeredir.
Türkiye’de farklı diller deyince akla ilk önce Kürtçe’nin geldiği bir zamanda, ölü diller listesinde yerini alan Ubıhca’yı pek kimsenin bilememesini normal karşılarım. Fakat Çerkesleri duymayan, bilmeyen yoktur. Çerkesler deyince de ilk akla ‘Çerkes tavuğu’, ‘güzel Çerkes kızları’, ‘Çerkes Ethem’ ve bir de bale ve akrobasi karışımı izlenimi veren dansları akla gelir. Bütün bu akla gelenlerin, bir tarihin, bir kültürün, bir dilin kısaca bir toplumun ürünü olduğu hiç kimsenin aklına gelmez.
Yer yüzünden bir böcek türü dahi kaybolsa; bir tür tükense üzülürüm. Kelaynakların sayısının neredeyse parmaklarımın sayısı kadar olduğunu ilk öğrendiğim çocukluk yıllarımda bana ne kadar üzücü gelmişti. Birkaç kelaynak kuşu elde edip, onları besleyip büyütmeyi yani korumayı düşünmüştüm içimden. Ya bir dil, bir kültür nasıl yetişiyor dersiniz? O dilin, kültürün yeryüzünde görülmesi için kaç bin yılların geçmesi gerekti? Ya da kaç bin insanın deneyiminden süzülmeliydi?
Nasıl ki, türü tükenmiş bir böcek doğanın kaybı ise, yeryüzünden silinmiş bir dil, bir kültür de insanlığın kaybıdır, aynı zamanda ayıbıdır!
Hürriyet ya da özgürlük ‘insanlık’ kavramlarıdır. Acaba Ubıhca, ölü diller listesine girince insanlık ne kazandı? Ya da insanlık ne kadar özgürlük üretebildi? Evet, bir dili daha öldürdük diye kim sevinebilir? Eğer seviniyorlarsa bunlar nasıl insandırlar?
Toplumlar, dilleri, kültürleri ile varlık kazanır, insanlar da özgürlüklerini dilleri ile ifade ederler. Bunun için Heidegger şöyle der: “Dil varlığın evidir”.
Tarih içerisinde farklı isimlerle adlandırılsalar da Çerkesler, insanlık tarihinin bilinen en eski halklarındandır. Özgürlüklerine düşkünlüklerinden dolayı da anayurtları Çerkesya’dan (Kuzey Kafkasya’dan) dünyanın dört bir yanına katliam gibi bir sürgüne uğratılmışlardır. Fakat yüzyıllarca verdikleri bu özgürlük savaşlarını dil ve kültürleri asimile olmak suretiyle kaybedebilirler. İşte bu yüzden bu çalışma bir insanlık ayıbının daha oluşmasına karşı verilmiş bir çaba olarak değerlendirilebilir.
Bu çalışmada birçok insanın emeği geçti. Özellikle anketörler, sahadan veri toplarken özveri ile çalıştılar; çalışırken de büyük heyecan duydular ve anket yapmayı kendilerine bir iş edindiler. Onlar o kadar çoktular ki, onların isimlerini buraya sığdırmak mümkün değildir. Hepinize teşekkür ederim.

İÇİNDEKİLER

Önsöz (i)
İçindekiler (iii)

GİRİŞ: (1)
1. Amaç (2)
2. Yöntem (3)
3 Araştırma Alanının Konumu ve Genel Özellikleri (6)

1. Bölüm:
Araştırmaya İlişkin Temel Kavramlar ve Örneklemin Genel Özellikleri (9)
1.1. Doğu Akdeniz’deki Çerkes Köyleri (9)
1.1.1. Köylerin Yerleşim Öyküleri (10)
1.1.2. Köylerin Özgün adları ve Değişimleri (12)
1.1.3. Köylerde Rastlanan Özgün Çerkes Aile Adları (12)
1.1.4. Köylerde Nüfus Hareketlilikleri ve Yaz-Kış Farkları (14)
1.1.5. Köylere Ulaşım ve Mekansal Nitelikleri (16)
1.1.6. Köylerde Eğitim Olanakları ve Köy Okulları (19)
1.1.7. Köylerde Sağlık (19)
1.1.8. Köylerde İktisadi Faaliyetler (21)
1.1.9. Çok Eşlilik, Başlık ve Kız Kaçırma Gelenekleri (22)
1.1.10. Köylerin Siyasal Eğilimleri (23)
1.1.11. Köylerin Tespit Edilen Sorunları (24)
1.2. Hanehalkı Bilgi Formu ve Anketle Elde Edilen Temel Veriler (25)
1.2.1. Etnik Köken/Boylara Göre Dağılım (25)
1.2.2. Cinsiyet Dağılımı (26)
1.2.3. Yaş Dağılımı (27)
1.2.4. Medeni Durum (28)
1.2.5. Öğrenim Durumu (30)
1.2.6. Doğum ve İkamet Yeri (31)
1.2.7. Aile Yapısı ve Çapı (32)

2. Bölüm:
Sosyoekonomik Göstergelere Göre Doğu Akdeniz Çerkesleri (35)
2.1. Konutların Statüsü ve Yapısı (35)
2.2. Ekonomik Varlıklar ve Gelir Dağılımı (40)
2.3. Meslek ve Yapılan İşler (46)

3. Bölüm:
Anadilleri Bakımından Doğu Akdeniz Çerkesleri (49)
3.1. Anadil Bilme Düzeyleri (50)
3.2. Anadil Öğretimi (54)
3.3. Anadil Öğretim Kursları ve Alfabe Tercihi (56)
3.4. Anadilde TV Yayınları (58)
3.5. Anadillerin Gelecekteki Durumu (59)

4. Bölüm:
Doğu Akdeniz Çerkeslerinde Kimlik, Gelenekler ve Değişim (61)
4.1. Kimlikler Hiyerarşisi (63)
4.2. Geleneksel Davranışlar ve Değişim (68)
4.2.1. Evlilik Kurumu (69)
4.2.2. Geleneksel Davranışlar ve Sürdürümü (70)
4.3. Sosyal Dayanışma ve Sosyal Kontrol (76)

5. Bölüm:
Sivil Toplum Örgütlenmeleriyle Doğu Akdeniz Çerkeslerinin Global
Toplumdaki Yeri (87)
5.1. Sosyal Örgütlülüğün Niteliği (87)
5.2. Sivil Toplum Örgütlenme Süreçleri (92)
5.3. Yayın Faaliyetleri (100)
5.4. Basım ve Yayına İlişkin Tutumlar (102)
5.5. Siyasal Tutumlar (104)

SONUÇ (115)

KAYNAKÇA (121)

EKLER
Ek-1: Etnik orijinlere göre kimlik tercihi (125)
Ek.2: Bölgede Toplanan Orijinal Kuzey Kafkas Sülale Adları (129)
Ek.3: Hanehalkı Bilgi Formu (135)
Ek.4: Anket Örneği (137)
Ek.5: Köy Genel Bilgi Formu (147)
Ek.6: Anketörler İçin Pratik Notlar (149)
Ek.7: Türkiye’de Çerkes Köyleri (153)

Tablolar ve Grafikler

Tablolar:

Tab-1:Kuzey Kafkasya halklarının otokton ve yerlileşen nüfusları (6)
Tab-2: Yerleşkelere göre örneklemin dağılımı (7)
Tab-3: Köy muhtarlıkları (10)
Tab-4: Köylerin sayım yıllarına göre nüfusları (14)
Tab-5: Köylerin il ve ilçelere uzaklıkları (16)
Tab-6: Köylerde elektrik ve telefon hizmetleri (18)
Tab-7: Köy okullarının durumu (19)
Tab-8: Köylerdeki sağlık teşkilatları (19)
Tab-9: Son on yıl içerisinde sık görülen hastalıklar (20)
Tab-10: Köylerin birincil ve ikincil geçim kaynakları (21)
Tab-11: Köylerde bulunan esnaf ve zanaatlar (22)
Tab-12: Köylerin genel olarak siyasal eğilimleri (23)
Tab-13: Köylerin sorunları (25)
Tab-14: Etnik köken/ boylara göre dağılım (26)
Tab-15: Cinsiyet Dağılımı (26)
Tab-16:Yaş dağılımı (27)
Tab-17: Yaş gruplarına göre faal nüfus oranları (28)
Tab-18: Medeni durum (28)
Tab-19: Aileler bazında yaş gruplarına göre medeni durum (29)
Tab-20: Öğrenim durumuna göre dağılım (30)
Tab-21: Doğum yerlerine göre dağılım (31)
Tab-22: Doğum ve ikamet yerine göre farklılaşma (31)
Tab-23: Ailenin bulunduğu yerdeki ikamet süresi (32)
Tab-24: Aile tiplerine göre dağılım (32)
Tab-25: Hane reisine göre örneklemin ailedeki statüsü (33)
Tab-26: Ailedeki birey sayısına göre dağılım (33)
Tab-27: Ailelerin oturduğu konutun tipi (35)
Tab-28: Ailenin ikamet ettiği konutun mülkiyet şekli (36)
Tab-29: Ailenin ikamet ettiği konutun yapısı (37)
Tab-30: Konut büyüklüklerine göre dağılım (37)
Tab-31: Odalar hariç konutların iç dizaynında bulunan bölümler (37)
Tab-32: Ailelerin ısınma düzenekleri (39)
Tab-33: Ailelerin sahip olduğu/kullandığı eşyalar (42)
Tab-34: Sahip olunan büyükbaş hayvan oranları (42)
Tab-35: Gelir gruplarına göre dağılım (43)
Tab-36: Türkiye ortalamalarına göre Çerkeslerde gelir dağılımı
memnuniyeti (45)
Tab-37: Oturulan semtin niteliğine göre dağılım (46)
Tab-38: İktisaden faal olan iş kollarına göre dağılım (47)
Tab-39: Kafkas dillerinden birini bilme düzeyi (50)
Tab-40: Boylarına göre anadil bilme düzeyi (51)
Tab-41: Doğum yerlerine göre anadil bilme düzeyi (52)
Tab-42:Yaş gruplarına göre anadil bilme düzeyi (52)
Tab-43: Aile içerisinde anadilde konuşma sıklığı (53)
Tab-44: Aile içerisinde anadili öğretme çabası (54)
Tab-45: Anadili öğrenmeye verilen önem (55)
Tab-46: Anadil öğrenmenin gerekçesi (55)
Tab-47: Örneklemin anadil öğrenimine verdiği önem derecesi (56)
Tab-48: Anadilde öğretimi için alfabe tercihi (57)
Tab-49: Öğrenim durumuna göre alfabe tercihi (57)
Tab-50: TRT’deki Çerkesce yayınları izleme sıklığı (58)
Tab-51: Çerkesce’nin gelecekteki durumu (60)
Tab-52: Kimlik tercihleri (64)
Tab-53: Kimlikler kategorisine göre kimlik sıralanması (67)
Tab-54: Boyların/Kökenlerin kimlik tercihlerinin, ortalama (x¯),
yüzde (%) ve ağırlıklı ortalamaları (A.ort) (67)
Tab-55: Erkek/kız çocuklarında evlenme tercihi (69)
Tab-56 Çerkesler arasındaki kurumsal iletişim kanalları (70)
Tab-57: Çerkeslerdeki geleneksel davranış kalıpları (74)
Tab-58: Dinsel ve geleneksel kolektif davranışlar (77)
Tab-59: Aile içerisinde geleneksel Çerkes adetlerini sürdürme derecesi (80)
Tab-60: Aile dışında geleneksel davranışlara özenme (81)
Tab-61: Geleneksel Çerkes kültürüne yönelik tehlikeler (81)
Tab-62: Kültürel erozyon tehlikesine karşı yapılabilecekler (82)
Tab-63: Geleneksel Kültürel özelliklerin kaybolma nedenleri (85)
Tab-64: Çerkes birey ve aileler arasında etkileşim düzeyi (88)
Tab-65: İletişim halindeki akraba olmayan Çerkesler (88)
Tab-66: Çerkesler arasında geleneksel sınıfsal farklılıkları gözetme (90)
Tab-67: Çerkeslerin anayurtları K. Kafkasya ile ilişki seviyesi (91)
Tab-68: Mevcut Kafkas Kültür dernekleri hakkındaki kanaatler (96)
Tab-69: Örgütlenmeye karşı tutumların gerekçesi (96)
Tab-70: Bireylerin örgütlenme sürecindeki yeri (97)
Tab-71: Örgütlenme sürecindeki tutumları etkileyen faktörler (98)
Tab-72: Kafkas/Çerkes derneklerinin Çerkes kültürüne yararları (98)
Tab-73: Tüketilen yayınlar (100)
Tab-74: İzlenilen TV kanalları (103)
Tab-75: Okunan günlük gazeteler (103)
Tab-76: Siyasal eğilimler ve Çerkes kimlikleşmesi (107)
Tab-77: Siyasal eğilimler bakımından aile bireyleri arasında farklar (107)
Tab-78: 3 Kasım 2002 Genel Seçimlerindeki oy dağılımı oranı (108)
Tab-79: 3 Kasım 2002 seçim sonuçları ve Çerkes örneklem (108)
Tab-80: Yeniden seçim döneminde muhtemel oy dağılımı (109)
Tab-81: Çerkeslerin toplumsal-siyasal yapıya etkileri (111)
Tab-82: “Hain Çerkes Ethem” olgusuna yönelik tutumlar (111)
Tab-83: Çocuklara orijinal Çerkes isimleri verme (113)
Tab-84: Kamusal alanda köken belirtme gerekçeleri (114)

Grafikler:
Grafik-1: Ailelerin sahip olduğu konutların oda sayıları grafiği (38)
Grafik-2: Gelir dağılımı grafiği (44)
Grafik-3: Anadil bilme ve diğer Çerkeslerle iletişim düzeyi ilişkisi (89)
Grafik-4: Siyasal terciklerinin dağılım pastası (105)
Grafik-5: Örneklemin siyasal eğilimi (106)





Yrd.Doc.Dr. Cahit ASLAN


Mayıs 2005
ADANA


Adana Kafkas Kültür Deneği Yayınları
Yayın No : 02
1. Basım : Temmuz 2005


Copyright: Bu kitabın basım ve yayın hakları 5846 sayılı yasaya göre Adana Kafkas Kültür Derneğine aittir. Anılan Kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, kayıt veya başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz.








Dizgi : Serdar Yayınevi
Kapak Baskısı : Serdar Yayınevi
Cilt : Bizim Grafik


ISNB : 975-00085-1-0




Yayın ve Dağıtım
Adana Kafkas Kültür Deneği
Kenan Evren Bulvarı Hasan Kılıç Apt.
N0: 1/B Seyhan / ADANA
Tel. Fax: (0322) 234 66 44