M.Şerif AKAYDIN etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
M.Şerif AKAYDIN etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

Benim gördüğüm dünyada sen Rockefaller Merkezi harabelerinin......etrafındaki nemli ormanda geyik kovalıyorsun.

Benim gördüğüm dünyada sen Rockefaller Merkezi harabelerinin......etrafındaki nemli ormanda geyik kovalıyorsun.
Giydiğin deri elbiseler hayatın boyunca üzerinde olacak. büzüşse de, eskisede olacak.. Sears kulesini saran kalın sarmaşıkları tırmanacaksın. Aşağı baktığında sadece un yapan ya da terk edilmiş bir...asfalt yolda et kurutan minik insanlar göreceksin....Benim gördüğüm dünyada sen, bu çöplükte bir gün yapayalnız kalacaksın...ve o an yanında değil, aklında ben olacağım..daha şimdiden geçmiş olsun.

Bir Eğitim Sistemi Modeli Olarak “Anlamacı Eğitim”

Özet

Bu çalışmada; çağımızda gelişen teknolojiyle beraber, sinema eserlerinin eğitim sistemine etkilerinden hareketle, çağa uygun hareket etmek için bir eğitim sistemi modeli olarak, “Anlamacı Eğitim” tartışılmaya ve betimlenmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimler

Anlama, Anlama Yöntemi, Dilthey Felsefesi, Empati, Eğitim


Giriş

Eğitim, tarih boyunca, insanlıkla beraber var olan, bir olgu olarak her daim bir filozofların bir tartışma alanı olmuştur. Sanayi devriminin, gerçekleşmesiyle beraber, tarih sahnesine çıkan ulus devletlerin, bir ürünü olan örgün eğitim ise sanayi devriminin başlangıcında bu yana, toplumsal ihtiyaçlara göre türlü değişimlere uğramıştır. Ulus devletlerin, sahip olduğu devlet yapısı, eğitim sistemine yansımış, eğitim sisteminin ürünleri de keza ulus devletlerin değişim ve dönüşümüne neden olmuştur.

Yaşadığımız çağ toplumsal bir düşümün ve etkilerinin çağı olmaya aday bir çağ olmaktadır. Bu çağın toplumunun adı da konulmuştur; enformasyon toplumu. Bilginin toplumunda, her şeyi belirleyen ve yaratma olgu olarak bilgi, bu çağın gücü ve tabi ki, silahı olma durumundadır. Bu anlam da, yeni bir eğitim sistemine ve birey niteliğine sahip kişilerin oluşturduğu bir toplumsal yapıya ihtiyacımız var.

21. yüzyılın “enformasyon” toplumu olduğu fikrinin yaygınlaşmasıyla berber, ülkemiz de eğitim sistemine yönelik haklı eleştirilerde gün yüzüne çıktı. Bunlarında etkisiyle, tam olarak yaygınlığı istenen düzeyde olmamakla beraber, öğretmen merkezli eğitim sistemi reddedilip yerine, öğrenci merkezli eğitim sistemine geçişler yaşandı. Bu durum, elbette ki bir takım sorunları da beraberin de getirdi. Öğretmen merkezli eğitim sistemine aşikâr, kültürel yapımız ve onun getirisi aile örneklerinin eserleri çocuklar ve daha da önemlisi, bu eğitim sisteminde yetişen, öğrenen ve bunu uygulayan öğretmenlerimiz. Birbirinde farklı ve ayrılmaz bu iki bütün, bu geçişi aynı paralellikte direnç göstermektedirler. Bu elbette ki, büyük bir paradoksu da doğurmaktadır.

Gelişmelerini kabul edilebilir düzeyde geliştirmemiz gereken çocuklarımızın, gelişmeye kendini sınırlamış veya sınırlamacı eğitimcilerin elinde, nasıl bir gelişim içinde olacaklarını veya günün, gelişmeleriyle nasıl bir paralellik gösterecekleri, eğitimcileri düşündürdüğü gibi, felsefenin de bir problemi haline gelmektedir.

Bu çalışmada, bu ve benzeri sorunlara yönelik olarak, topyekûn bir çözüm olacak, bir eğitim seferberliğinin, Dilthey felsefesinin, temel kavramlarından “anlama yönteminden” hareketle, “Anlamacı Eğitim’in” bir ilk basamağı teşkil edecek bir tartışma yapıldı. Metnin birinci bölümünde, anlama ve eğitim kavramları üzerindeki tartışmalar ve anlama yöntemi tartışılmıştır. İkinci bölümde ise bir eğitim sistemi modeli olarak;“Anlamacı Eğitim” nedir sorusu ve daha sonra da sonuç bölümünde de bu eğitim anlayışının olası sonuçları üzerinde bir değerlendirme yapılmıştır.

Eğitim ve Anlama Kavramları

Eğitim, birçok anlam ve boyuta sahip olmakla beraber genel anlamda, kişide istendik yönde, değişimler oluşturma olgusudur. Bu olgular davranış düzleminde de okunabilir, eylem olarakta- ki buradaki seçim insana bakışla ilintilidir-okunabilir. Felsefenin genel bakışı istendik eylem oluşturma olarak söylenebilir. Çünkü davranış sözcüğü -ki eğitimcilerin sıkça tercih ettiği bir kavram olarak- hayvanların üzerinde yaratılan eğitim faaliyetleri içinde kullanılır. Bu anlamda, eğitimi, istendik yönde, eylemler gerçekleştirme sanatı(!) olarak tanımlayabiliriz.

Anlama kavramı ise, felsefeye Dilthey’ın eklemlediği bir kavramdır. Anlama kavramının, Türkçede karşılığı olarak empati(D.Özlem) sözcüğü verilebilir. Empati, Kişinin, kendisini başkasının yerine koyarak (transpozisyon) onun düşünce ve duygularını anlama yeteneği olarak düşünülebilir.(D.Özlem) Bu anlamda, bir yerine koyma, durumu söz konusudur.

Dilthey da anlama ister bir olayı ister nesneyi inceleme olsun, tarihsel bir olgunun yeniden inşa edilmesi gibi bir durum söz konusudur. Öyle ki O’na göre;"Her anlama bir yeniden üretimdir. Ve yeniden üretme ve anlama sürecini aydınlatmak için, iç deneyimden, kişiye özel durumların yaşantısından yola çıkmak zorundayız. Ve açıktır ki, şurada bura da, parça parça yaşadığımız hallerin içsel bağlamı, hatta iç deneylerin birbiri içine geçmişlikleri, yaşantıda ortaya çıkar."1 Anlama bu bağlamda, psişiktir. Ötekiyi doğrudan doğruya onun psişik haline bürünerek kavrarız.

Anlama Yöntemi (Versthen)


Anlama yöntemi, anlamları, tıpkı kültür antropolojisinin sembolleri, yerlinin veya ilkelin bakış açısından hareketle, kavramaya çalışması gibi, onların şekline bürünerek çözülebilir. Kişinin, bir yerliyi anlamak için; bir anlamda onun gibi düşünmesi ve o anı tüm benliğiyle hissetmesi anlamında kullanılabilir. Tarihsel bir olaya ilişkin, konuşurken, o dönemin, artı ve eksiklerine vakıf olmak gerektiği vurgusunda bulunur.
Anlamacı Eğitim Nedir?

Anlamacı eğitim, bir eğitim modeli olarak, Dilthey felsefesinin Anlama kavram ve yönteminde hareket eden bir modeldir. Dilthey’ın tarihsel olanı anlamaya yönelik olarak kurduğu anlama yöntemi, bir eğitim modeli olarakta düşünülebilir. Bu sadece, Tin bilimleri için değil, fen bilimleri içinde kullanılabilir bir yöntem olarak düşünülebilir. Burada ki iddia; bu anlama yönteminden hareketle, bir eğitim modeli oluşturulabileceğidir.

Bilgi, yaşanılarak öğrenilen bir olgudur. Ve yaşamla iç içedir. Bu iç, içelik onunla bir iletişimi zorunlu hale getirir. Bu iletişim biçimi bir ilişki yani ilgidir. Birey, ancak ilişkide bulunduğu olguyu kavrar. Ve bu şekilde gelişir. İnsan, sosyal bir varlık olarak insan, hayatının her döneminde bir gelişim seyri içindedir. Ve eğitimin, önemli noktası öğrenme yaşam boyu süren bir olgudur. Eğitimciler olarak, sosyalleşmemizi ve gelişimimizin bir kritiğini yaptığımızda aslında anlamacı eğitimimin, bizdeki iz ve sonuçlara ulaşabiliriz.

Bu izleri örneklemeden önce; anlama yönteminin veyahut Türkçe karşılığı olarak empatinin, bize yararlarını tartışmak gerekir. Empati; düşünsel anlamda, görme, işitme, dokunma, tat ve koku duyularının devreye girme imkânı sağlayan bir durumdur. Kaldı ki, son yapılan bilimsel çalışmalar, beyinin gördüğü ve düşündüğü arasında herhangi bir ayırt etme özelliğine sahip olmadığını söyler. Ve ikisine de aynı tepkide bulunur. Dolayısıyla, empatik bir ilişki kurularak öğrenilmiş bir eylem veya bilginin kalıcılığı, öteki öğrenme türlerine oranla daha yüksek bir noktaya hatta ibdaa edilebilir ki zirveye sahiptir.

Çağımızda, empatik ilişkinin, en çok kurulduğu eylemlerimiz sinema sanatının eserleriyle ilgili olanlardır. Her hangi bir filmde izlediğimiz sahneyi yıllar sonra bile hatırlayabiliyoruz. Bu nedenle sinema sanatının eserlerinin(belgesel, film v.s, ) çocuklarının gelişiminde olan etkisi veya diğer eğitim materyalleriyle karşılaştırdığımızda çok büyük bir fark attığı gözlemlenir. Örneğin; Hitler imgesinin bütün dünyaca tanınmış(nefretle anılan biri olarak!) olmasının temel nedenlerinden biri sinema sanatının gelişimidir. Oysa tarihi yönelik bir araştırma yaptığımızda; Hitler’in eline su dökemeyeceği, diktatörler bulmak mümkün. Sezar’ın, İskender’in veyahut İngiliz kralı Charles’ın yaptıklarının Hitler’den pek bir farkı olmadığı tarihçiler arasında bilinen bir olgudur. Oysa o çağa ait materyal eksikliği, bunu yansıtmayı sınırlamaktadır. Oysa günümüzde, bu çok kolay bir hale gelmektedir. A.B.D başkanı Bush’u tarihten silmek hiçbir zaman mümkün olmayacaktı. Çünkü acı bir örnek olmakla beraber, Irak işgalinin dünya toplumu içinde hissetmiş ve yaşamıştır. Çünkü kişiler haber ya da bir belgeselde yaşana bir olayda bir empati kurmakta ve o anı y6aşıyormuşçasına yaşamaktadır.

Bu bağlamda; “Anlamacı eğitim”, kişinin öğrenmesi gereken bilgi veya eylemle bir empati kurması modeli olarak düşünülebilir. Öğretmen veya öğrenci merkezli değil olay, durum veya öğrenilecek bilginin merkeze alındığı bir eğitim modelidir. Örneğin; üç boyutlu bir nesneyi düşünmek için, kişinin kendi boyutları üzerine düşünmesi fikrini temel alan bir modeldir. Yer çekimi kanunu, yer çekimsiz havada duran bir astronotla kuracağı bir ilişki sayesinde öğrenir. Ve daha sayısız örnek verilebilir. Ama sonuç olarak; sinema sanatı da bu eğitim sistemine geçişimizi bir anlamda zorunlu tutmaktadır. Ve bu geleceğimizin eğitim sisteminin de şekillenmesine neden olmaktadır.

Sonuç

“Aynası iştir, lafa bakılmaz” atasözünün kısmen geçerliliğini yitirdiği( kamera çekiminde, lafında sözünde anlam kazandığı) bir dönemde yaşayan insanlar ve eğitimciler olarak, çağı anlamak ve geçmiş yaşantılardan kalma alışkanlıkların dışına çıkmamız için gereken koşulların var olduğu bir dönemde yaşıyor olduğumuzun bilincinden hareketle; “Anlamacı Eğitim” modelini, geleceğin toplumunu yaratmak adına bir ilk adım olarak görmeliyiz. Bu eğitim modelinde, olay olgusu ve nesnenin kendisi merkez durumundadır. Dilthey’ın da, üstüne basarak söylediği gibi insan, yaşama içeriktir. Ve dışsal olanı, özümseyerek veya onun özüne geçerek öğrenir. Dolayısıyla öğrenmesi gereken bilgi ne olursa olsun, bunu ancak empatik bir ilişki kurarak, öğrenebilir. Sinema sanatı da, bu ilişkinin kurulması için bulunmaz denilen, Hint kumaşının sureti durumundadır. Ve bizler isteyelim ya da istemeyelim, tarihsel koşullar, bu eğitim modeline geçişe zorlayacaktır.

Bu bağlamda, tarihsel anlamda geri diye nitelendirilecek bir noktada kalmamak için sinema sanatını, eğitim sistemimizin içine dahil etmeli ve sinema emekçilerinin de eğitime yönelik eserler ortaya çıkarmalarının zeminini hazırlamalıyız. Bu yüzden felsefeciler olarak, sinemaya katkılar sunmalıyız, gerek aktif gerekse de pasif bir şekilde. Aktif olarak senaryolar, pasif olarak sinema eserlerini, ders konusu haline getirmeliyiz.

Sonuç olarak; yakın bir gelecekte, bir senaristin filozof olarak anılacağı veya filozofun bir sinema eleştirmeni olacağı günlerin sandığımızdan da yakın bir dönemde gerçekleşeceği inancındayım. Ve bununda sonucun da, eğitim, anlamacı bir modelle yaygınlaşacaktır.


Dipnotlar

1. Hermenuetik ve Tin Bilimleri Wilhelm Dilthey Türkçesi: Doğan Özlem s.85

M.Şerif AKAYDIN Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe Grubu Eğitimi

Wilhelm Dilthey ve 21. Yüzyılın Kültür Odaklı Çatışmalarının Önlenmesine Yönelik Bir Çözüm Olarak “Anlama” Kavramı


Özet
Bu çalışmada, Wilhelm Dilthey ve felsefesinin temel kavramları, tin bilimleri kavramsallaştırması, tarihsellik, sanatta tipleştirme-tekilleşme ve anlama yöntemi üzerinden, yüzyılımızın kültür odaklı çatışmalarının nasıl engellenebileceğine, toplumlar arasında bir empatinin kurulmasıyla, bunun bertaraf edileceği temennisi tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler
Wilhelm Dilthey, felsefe, anlama, tin bilimleri, hermenuetik, tarihselcilik, sanat


Giriş
Hermeneutiğin ve tin bilimleri epistemolojisinin büyük filozofu olarak bilinen Wilhelm Dilthey, “19.11.1833'de Bir Protestan rahip ailesinin çocuğu olarak Ren kıyısındaki Biebrich’de doğdu; teoloji ve felsefe öğrenimi gördü. 1864’te Berlin’de doktorasını tamamladı ve 1866’da Basel Üniversitesinde çalışmaya başladı. Bunu 1868’de Kiel, 1871’de de Breslau üniversitelerine atanması izledi. 1882’de Berlin Üniversitesinde R. H. Lotze’un yerini aldı ve yaşamının geri kalan bölümünü burada geçirdi.”1

Dilthey’ın etkilendiği başlıca kaynaklar, Vico, Herder, Goethe, Schleiermacher’in yenilediği şekliyle 19.yy’ın felsefi Hermenuetiği, Alman idealizmi(özellikle Hegel), Romantik Filoloji Okulu(özellikle Schlegel ve Böckh) ve Alman Tarih Okulu’nun tarihçilik anlayışıdır.

Wilhelm Dilthey, Schleiermacher’in bir genel hermenuetik yöntem çağrısını izler. Schleiermacher gibi Dilthey da Hermenuetiği, “yazılı ifadeleri anlatmanın metodolojisi” olarak görür. Ona göre;“Hermeneutiğin amacı, yorumun genel geçerliliğini romantik kaprisin ve kuşkucu sübjektivitenin(öznelliğin) saldırıları karşısında korumak ve tarihsel bilginin bütün bir kesinliğinin üzerinde temellendirdiği bu tür geçerliliğin bir teorik doğrulamasını vermektir. Bilgi teorisi, mantık teorisi ve insan incelemelerinin metodolojisi kontekstinden bakıldığında, yorum teorisi, felsefe ve tarihsel disiplinler arasında ki temel birleştirici halkaya, insan incelemelerinin bizzat kendilerinin temelindeki ana unsura dönüşür.”2 Bu görüşleriyle Dilthey, bilimsel yöntemin doğa bilimlerindeki merkeziliğini baz alarak, hermenuetik yöntemi, tinsel bilimlerin felsefi temeli olarak konumlandırmaya çalışmıştır.

Tin bilimleri Kavramsallaştırması

Dilthey, sosyal bilimleri yani kendi deyimiyle tin bilimlerinin, doğa bilimlerinin boyunduruğundan kurtarmak adına çalışmalar yürütmüştür. Tin bilimlerinden kastı, insanı ve toplumu araştıran, iktisat, felsefe, sosyoloji, psikoloji, tarih, antropoloji, siyaset gibi insan bilimleridir. Dilthey da, doğa bilimlerinin konusu ortaktır, -dünya-; oysa Tin bilimlerinin konusu insanı yapıp etmelerinin bütününü kapsar ve bu ikisi arasında temel bir farklılığa işaret eder.

Dilthey aynı zamanda, tin bilimlerin doğa bilimlerinden derece daha yüksek olduğuna inanıyordu. Çünkü “doğa bilimleri bilgi elde etmek için bir duyum-tasarım(duyumsallık-zihinsellik) ilişkisi kurmak yeterlidir. Oysa tin bilimsel bilgi, ancak, tin bilimcinin insani olan her şey ile ilgilenmesi sonucu elde edilebilir.”3 Bu da demek oluyor ki, duyum-tasarım yanında, tin bilimci, sezgi, empati, sempati, zihinde yeniden kurma gibi edimlere de başvurmak zorundadır.

Bu bağlamda Dilthey, tin bilimlerinin yöntemi olarak anlama veya açımlama dediğimiz, kavramını ortaya koyar. “Tin bilimlerinin yöntemi olarak anlama, kendi yaşantımızın öznel sınırları içinden dışarı taşmak, kendi hayat olanaklarımızı, kendi varlığımızı aşarak başkalarını içten yaşamak, insanlık dünyasının bilgisini içten yaşayarak kavramaktır” 4

Anlama ve açımlama kavramaları insani olanın anlaşılmasında bir yöntemden ziyade, zorunluluktur. Çünkü tin bilimleri, doğa bilimlerinden farklı bir ilişki yapısına sahiptir. Doğa bilimleri empirik bir gözlem olanaklarına sahipken, insana ait olan yaratımlarda(doğa bilim dışında) bu söz konusu değildir.

Tarihselcilik ve Tin Bilimleri

Tarihselcilik, Dilthey felsefesinde merkezi bir yere sahiptir. Tin bilimlerinin ortaya çıkışı, tarih bilincinin insanda ortaya çıkmasına dayanır. Dilthey’a göre; “insan, tinsel olan şeylerin kökenlerini araştırırken kendisi hakkındaki bu bilincin içerisinde, doğruca, bir irade özgürlüğü, bir eylem sorumluluğu yakalar. İnsanda her şeyi iradeye bağlamak ve dayandırmak gibi bir olanak vardır ki; o, sahip olduğu bu olanakla, kendisini doğadan tümden farklılaşmış ve başkalaşmış bir şey olarak tanır. Öyle ki, o, kendisini, doğanın ortasında, kendi eylemlerinin oluşturduğu çerçeve içerisinde, Spinoza’nın bir terimine başvurursak, imperium in imperio(hükmedilmişlik içinde hükmetme) halinde tanır. Ve işte burada, insan için, kendi bilincinin olgusu denen şey, tinsellik oluşur.”5 Bu tinsellik içersinde, tarihsellik önem arz eder. Tarihsellikten kasıt, her çağın kendine özgü koşulları olduğu ve bu koşullar altında değerlendirmesi gerektiği düşüncesine dayanır. O, bu düşüncenin oluşumunu tinsellikle birlikte görür.

Dilthey, tarihselcilikle birlikte insanı doğaüstü bir konuma oturur. Tarihselcilik doğrudan insan yaşamıyla birdir. İnsan bu şekilde doğanın zorunluluklarla dolu hükmedilmişliğinden ayrılıp, kendi sığınağı olacak olan kültür dünyasını yaratma yolculuğuna çıkar. “Dün” bilincin oluşması, yarın’ı beraberinde getirir. Doğadaki değişimler tekrardan çözülür ve anlam kazanmaya başlar. Bu anlam ve adlandırmalar, tarih bilinciyle birleşerek kültürü oluşturur. Kültürde tin bilimlerinin sahneye çıkışında, bir basamak olarak karşımıza çıkar.

Sanatta Tekilleşme veya Tipleştirme

Dilthey’da tekilleşme veya tipleştirme insanda, yaratıcılığı geliştirmiştir. Onun için her tipleştirme bir yaratımdır. Tipleştirme ve tekilleştireme yaşamı yeniden yaratmaya imkân sağlamıştır. Burada sanat kilit rol oynamıştır. O’na göre; “Sanat, yaşamı ifade etmeye çalışır. İnsani tarihsel dünyanın tüm tekilleşmesi, bilimin onu çok bilmeye çabalamasından çok önce, ilk kez sanatsal yaratmada anlamayla açılır. Sanat tipsel olanı anlatır. Bu yüzden sanat insani-tinsel olanı anlamanın organonu olurken; tümelci ve rasyonalist yönüyle bilim, bizzat bu tümelciliği ve rasyonalizmi yüzünden, bu insani-tinsel olanı elden kaçırır… Tip kavramları, tekilci zaman-içici bir kavram oluşturma yöntemiyle elde edilir. Bu yüzden insani-tarihsel dünyaya özgü bir şey olarak tekilleşme, ancak tip kavramları ile kavranabilir.”6 Fakat zaman dışı ve tümden gelimci olan bilimden böyle bir imkânı yoktur. Oysa sanat, tipsel olanın buna bağlı olarak tekil olanın peşindedir. Shakspeare’in Romeo ‘su ve Milan Kundera’nın Tomas’ı tipleştirme örnekleri arasındadır.

Anlama Yöntemi

Anlama kavramı Dilthey felsefesinin kilit kavramıdır. O’na göre anlama, “bir zihnin içinde ötekinin zihinsel nesnelleştirmelerinin farkına vardığı süreçtir. Anlama Ben’in Sen’de yeniden keşfidir: Zihnin Ben ve Sen’deki, bir cemaatin her öznesindeki, bir kültürün her sistemindeki ve nihayet, zihnin ve evrensel tarihin totalitesi içindeki bu özdeşleşmesi, insan incelemelerindeki farklı süreçler arasında başarılı işbirliğini mümkün kılar.”7
Aynı zamanda; "Her anlama bir yeniden üretimdir. Ve yeniden üretme ve anlama sürecini aydınlatmak için, iç deneyimden, kişiye özel durumların yaşantısından yola çıkmak zorundayız. Ve açıktır ki, şurada bura da, parça parça yaşadığımız hallerin içsel bağlamı, hatta iç deneylerin birbiri içine geçmişlikleri, yaşantıda ortaya çıkar."8 Anlama bu bağlamda, psişiktir. Ötekiyi doğrudan doğruya onun psişik haline bürünmekle kavrayacağımızı savunuyordu. Tarihsel figür yâda bir sanat esersiyle bu ilişki keza ancak bu şekilde kurulabilirdi.

Doğan Özlem anlama kavramının Türkçe karşılığının empati sözcüğü olduğunu belirtir. Özlem dipnotta şu şekilde anlatır; “Dilthey’ın anlamanın psişik kaynaklarına işaret etmek üzere sık sık başvurduğu üç terim vardır: Einfühlen. Nachfühlen, Missfühlen. İngilizcede ‘empath’ (empati) ile karşılanan Einfühlen (Einfühlung) için Türkçede önce ‘özdeşleyim’ sonra ‘duygudaşlık’ terimleri önerilmiştir. İngilizcede ‘sympathy’ (sempati) ile karşılanan Nachfühlen (Nachfühlung) için Türkçede de yaygın olarak ‘sempati’ terimi ve bazen de ‘duygudaşlık’ terimi kullanılmaktadır. Yani ‘duygudaşlık’ın hem empati hem sempati karşılığı kullanılabilmektedir. Aynı şekilde İngilizcede ‘antipathy’ (antipati) ile karşılanan Missfühlen (Missfühlung) için de Türkçede yine ‘antipati’ terimini kullanıyoruz. Bir terim karışıklığını önlemek için bu çeviride Almanca terimlerin Türkçede de yaygın olarak kullanılan ve üçü de Grekçe kaynaklı olan İngilizce karşılıklarına yer verilmiştir. Bununla birlikte, günlük kullanımlarında birbirine karıştırılabilen veya Grekçe kökenlerine uymayan anlamları ifade için de kendilerine başvurulabilen bu terimlerin özellikle Dilthey’daki anlamlarını belirtmek gerekir: Empati (Einfühlung): Kişinin, kendisini başkasının yerine koyarak (transpozisyon) onun düşünce ve duygularını anlama yeteneği. Sempati (Nachfühlung): Başkalarının duygu ve düşüncelerini olumlayıcı bir tavırla kendinde hissedip yaşama. Antipati (Missfühlung): Başkalarının duygu ve düşüncelerini olumsuzlayıcı bir tavırla kendinde hissedip yaşama. Dilthey bu üç psişik edimden tin bilimleri metodolojisi açısından empatiye büyük önem verir. Sempati ve antipati, yaşamımızın her anında, başkalarıyla birlikteliklerimizin her çeşidinde, ilişkilerimize eşlik ederler ve ilişkilerimizi etkilerler. Empati ise, olumlayıcı veya olumsuzlayıcı bir tavrın en az oranda müdahale ettiği daha yüksek, sempati ve antipatiye göre daha nötr, daha yoğun ve karmaşık bir edim olarak, anlama yönteminin psişik dayanağını oluşturur. Sempati ve antipatiden farklı olarak empati, kavrama, anlama, bilme amaçlı bir edimdir.”9

Sonuç olarak anlama bir trans pozisyondur. Nesne veyahut canlı ile doğrudan bir yer değiştirme söz konusudur. Bir eylem yâda ifadenin faili için taşıdığı anlamı içsel bir perspektiften hareketle açıklığa kavuşturmayı ve aydınlatmayı amaçlar. Bu bağlamda anlama, Dilthey felsefesinin nesnesi durumundadır.



Sonuç


Dilthey, kendisinden sonra gelen birçok filozofu etkilemiştir. Tin bilimlerine getirdiği açılım ve keza sanat eserlerinde gizlene felsefi zemin bugün hala geçerliliği sürdürmektedir. Anlama veya empati sözcüğü kitle psikolojisinde çok önemli bir yere sahiptir. Ve bu kavram günümüzde daha da değerli bir kavram olma durumundadır. Özellikle 3. Dünya savaşı, söylemlerinin tartışıldığı dünyamızda bu savaşa etken olarak gösterilen farklı kültürel yapılar için.

Yaşadığımız çağ iletişimin en üst seviyede kolaylaştığı bir çağdır. Oysa öte yandan 21. Yüzyıl, kültürel çatışmaların, iletişimsizliklerin çağı olmaya aday bir çağdır. İletişim olanaklarının hiçbir çağda bu kadar güçlü olmadığı gerçeği düşünüldüğünde bu daha da vahim bir durumu göstermektedir. Yüzyılın başında olagelen 11 Eylül saldırıları-ki Amerikan yönetiminin bu işte parmağı olduğu realitesiyle- gerek batı için gerekse batı dışı kültürler için karşıt kültürler oluşturulmuştur. Bu mizansene birde geçtiğimiz günlerde ölen Huntington’un ‘Medeniyetler Çatışması’ adlı tezide, ateşe benzin dökme görevinin hiçbir şeye bırakmamıştır. Bunu seyreden yıllarda önce ABD’nin Afganistan ve Irak işgalleri, daha sonra Afrika’da Çin ve ABD çatışmasından doğan savaşlar ve en son İsrail’in Gazze işgali meydana geldi. Bu olayların arkasında elbette ki büyük tekellerin iktisadi savaşları rol oynamaktadır. Fakat burada düşünülmesi gereken çok önemli bir ayrıntı var. O’da bu savaşlara yol açan yönetimlerin, kendi kamuoylarında ki taraftarlarının azımsanmayacak ile anlatılmayacak biçimde fazla olmalarıdır. Bunların nedeni nedir? İki milyondan fazla insanın ölümünden sorumlu bir devlet başkanının, %50’lerle ifade edilen (ABD’nin son nüfus sayımına göre; ABD’de 350 milyon insan yaşamaktadır.)bir desteğe sahip olması, Amerikan toplumunun yarısının bir Iraklı veyahut Afganistan vatandaşıyla hiçbir iletişim olanağının olmamasını gerektirir. Oysa gelişen iletişim teknolojisiyle bu neredeyse imkânsız.

Peki, bunun nedenini nasıl açıklayabiliriz? İşte tam burada Dilthey’ın Anlama-transpozisyon-empati kavramı açıklayıcı bir işleve sahiptir. Dilthey, tarihi ve insani olanı anlamak için kullandığı bu yöntem halklar arasında kurulacak bir iletişimin, halkları savaşlara süren bu yoldan kurtuluşumuza neden olacaktır.

Bu bağlamda, yüzyılımızın çatışmalarını önlemek için halklar arasında geçişler ve köprüler oluşturmak zorundayız. Geçmiş olan bağlarımızı koparmadan, geçmişte yaşanmış kötü olayları, geçmişin nesnel şartları ile düşünüp halklar veya toplumlar arasında ki kan davası biçimindeki bu iletişimsizliği bitirmeliyiz. Ve bunu da ancak tıpkı geçmişteki bir kültür nesnesiyle kurulan empati gibi, karşı kültürdeki bir bireyle yapabilmeliyiz.



Dipnotlar

1. Hermenuetik ve Tin Bilimleri Wilhelm Dilthey Türkçesi: Doğan Özlem
2. Hermenuetik ve Hümaniter Disiplinler Hüsamettin Arslan s.20
3. Hermenuetik ve Tin Bilimleri Wilhelm Dilthey Türkçesi: Doğan Özlem s.85
4. Dilthey ve Ricket'te Manevi İlimlerin Temellendirilmesi Kamıran Birand
5. Hermenuetik ve Tin Bilimleri Wilhelm Dilthey Türkçesi: Doğan Özlem s.29
6. Hermenuetik ve Tin Bilimleri Wilhelm Dilthey Türkçesi: Doğan Özlem s42-43
7. Hermenuetik ve Hümaniter Disiplinler Hüsamettin Arslan s.21
8. Hermenuetik ve Tin Bilimleri Wilhelm Dilthey Türkçesi: Doğan Özlem s.35
9. Hermenuetik ve Tin Bilimleri Wilhelm Dilthey Türkçesi: Doğan Özlem s,83


Kaynaklar
1. Hermenuetik ve Tin Bilimleri Wilhelm Dilthey Türkçesi: Doğan Özlem paradigma yay.
2. Hermenuetik ve Hümaniter Disiplinler Hüsamettin Arslan, paradigma yay.
3. Dilthey ve Ricket'te Manevi İlimlerin Temellendirilmesi Kamıran Birand



M.Şerif AKAYDIN Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe Grubu Eğitimi